Van Veld naar Vezel: Vlas Oogsten en Roten
Wanneer het vlas na de bloei begint te verkleuren van groen naar goudgeel, is het tijd voor de belangrijkste fase: de oogst. Normaliter zal de oogst rond half juli zijn. Echter dit jaar is de kans groot de vlas al eerder van het veld kan.
Het oogsten: Trekken in plaats van maaien
Vlas wordt niet gemaaid, maar getrokken. Dit gebeurt meestal zo’n 30 tot 40 dagen nadat het veld in volle bloei stond. Dit zal ook ongeveer 100 dagen nadat je het vlas gezaaid hebt zijn. Laat je echter door je ogen en niet door de papieren kalender leiden. Zodra de vlas begint te verkleuren naar goudgeel, is de tijd rijp.
- Waarom trekken? De waardevolle vezels lopen helemaal door tot in de wortel. Door de plant met wortel en al uit de grond te trekken, behoud je de maximale vezellengte en voorkom je dat de vezel aan de onderkant beschadigt.
- Hoe doe je het? Pak een handvol stengels vast en trek ze met een opwaartse beweging uit de grond. Schud de aarde voorzichtig van de wortels en leg de stengels vervolgens in nette, dunne banen (zwaden) op het veld.
Repelen
Repelen is een ander woord voor het afhalen van het lijn- of vlaszaad van het vlas. Lang niet iedereen doet dit, omdat dit best wel een klusje is en omdat vlaszaad niet zo duur is.
Wil je echter wel zaad van je eigen vlas gebruiken voor de teelt van volgend jaar? Dan laat je het vlas eerst drogen nadat je het uit de grond getrokken hebt.
Als het vlas droog is kan gebruikgemaakt worden van een repelkam (of repelbank). Dit is een stevige, ijzeren kam met lange, spitse tanden die dicht op elkaar staan. Deze kam is vaak gemonteerd op een houten bank of balk, zodat hij stevig stilstaat. De tussenruimte tussen de tanden is zó gekozen dat de dikke stengels er wel doorheen kunnen, maar de zaadbollen worden tegengehouden.
De handeling
- Bundelen: Neem een flinke handvol gedroogde vlasstengels (een schoof of handvol) stevig vast aan de onderkant (de wortelzijde).
- Doortrekken: De bovenkant van de bundel, waar de zaadbollen zitten, wordt met een krachtige, vloeiende beweging door de tanden van de repelkam getrokken.
- Ritsen: Omdat de zaadbollen breder zijn dan de openingen tussen de tanden, worden ze er letterlijk afgeritst of geknakt. Vaak wordt de bundel een paar keer door de kam geslagen of gedraaid om te zorgen dat écht alle zaadjes loslaten.
De zaadbollen vallen tijdens het repelen op de grond, vaak op een groot zeil of in een opvangbak die onder de repelbank is geplaatst. Door de zaadbollen vervolgens te pletten, komen de zaden vrij. De zaden zijn zwaarder dan het omhulsel waarin ze zaten. Door voorzichtig te blazen, kun je veel van het kaf (omhulsel) wegblazen en blijven de zaden liggen. Klaar om in het voorjaar weer gezaaid te worden.
Het roten: De vezels losmaken
Afhankelijk van je je keuzen om te repelen start je met het roten na het repelen of direct nadat je het uit de grond hebt getrokken. Het roten is een natuurlijk proces waarbij bacteriën en schimmels de ‘lijm’ (pectine) tussen de houtige kern en de vezels afbreken. Er zijn twee bekende manieren:
- Dauwroten: Dit is de meest gebruikte methode. Je laat het vlas op het veld liggen, waar de dauw en regen het proces activeren. Je moet het vlas regelmatig keren zodat het gelijkmatig droogt en root.
- Waterroten: Hierbij wordt het vlas dagen ondergedompeld in (warm) water, bijvoorbeeld in een bak of sloot. Dit gaat sneller, maar vereist meer controle en is milieutechnisch uitdagender door het afvalwater.
Vlas en vakantie: Timing is alles
Het proces van roten luistert nauw. Als het vlas te lang buiten blijft liggen, gaan de vezels rotten en kan je het niet meer gebruiken om er linnen van te maken. Ga je binnenkort voor langere tijd op vakantie? Neem dan geen risico:
Vakantietip: Als je plannen hebt om weg te gaan, kun je het getrokken vlas het beste direct binnenhalen en op een droge plaats bewaren. Je kunt het rotoproces dan simpelweg uitstellen en weer oppakken zodra je terug bent.
Het bepalen van het juiste moment om het rotingsproces te stoppen is een echt vakmanschap. Als je te kort root, krijg je de vezels niet los van de houtige kern; root je te lang, dan tasten de bacteriën de vezel zelf aan en wordt deze zwak.
Hier zijn de stappen en tests om te controleren of je vlas ‘gaar’ /voldoende geroot is
1. De Kleurcheck
Tijdens het dauwroten verandert het vlas van goudgeel naar een zilvergrijze of zelfs donkergrijze kleur. Zodra de stengels overal een gelijkmatige, matte grijstint hebben, is het tijd om de volgende testen te doen.
2. De Breektest (De belangrijkste test)
Neem een paar droge stengels uit verschillende delen van het veld en voer de volgende handelingen uit:
- Het breken: Breek de stengel op een paar plaatsen door.
- De waarneming: Luister naar het geluid. Je wilt een heldere, droge ‘knap’ horen. Als de stengel buigt zonder te breken, is het vlas nog te vochtig of niet ver genoeg geroot.
- Het loslaten: Probeer na het breken de houtige deeltjes (de scheven) weg te laten springen of te wrijven.
- Goed: De houtige kern breekt in kleine stukjes en valt er bijna vanzelf tussenuit, terwijl de vezelbundels mooi intact en glanzend tevoorschijn komen.
- Niet goed: De vezels blijven aan het hout plakken of je trekt de vezels kapot samen met het hout. In dat geval moet het vlas nog langer blijven liggen.
3. De ‘Wrijf’methode
Neem een stengel tussen je duim en wijsvinger en wrijf stevig heen en weer. Bij vlas dat voldoende geroot is, zie je de vezels direct als een soort zijdeachtige draadjes loskomen van de rest. De vezels moeten sterk aanvoelen en niet zomaar als nat papier uit elkaar vallen.
4. De Paraplu-test
Als je een bundeltje vlas rechtop zet en de stengels een beetje spreid, moeten de gerote vezels soepel langs elkaar glijden. Het stugge, ‘stokkerige’ gevoel van het begin moet volledig verdwenen zijn.
Let op: Test altijd als het vlas goed droog is. Als het vlas nat is van de dauw of regen, lijken de vezels altijd vast te plakken, ook al is het proces eigenlijk al klaar. Wacht dus een zonnig moment af voor je de definitieve beslissing neemt om het binnen te halen.
De laatste stap: Opslag voor verwerking
Als het vlas voldoende geroot is, moet je het proces stoppen door het vlas te drogen.
Bewaar je gerote vlas vervolgens op een droge plek. Hier kan het veilig blijven liggen totdat je klaar bent voor de volgende stap, of totdat je deelneemt aan de verwerkingsdagen om het vlas te zwingelen en te hekelen.
