Conisch opbomen op antieke getouwen

Bij dit artikel is gebruik gemaakt van de instructie die Ineke Snuverink heeft geschreven voor het conisch opbomen. De foto’s en filmpjes zijn van de bijeenkomst van de weefgroep ‘antieke getouwen’ op 23 juni 2026.

Een techniek voor het opbomen van lange kettingen zonder tussenlagen, waarbij de draden schuin over elkaar lopen zodat ze niet in elkaar kruipen.

Waarom conisch opbomen?

Bij gewoon opbomen worden de kettingdraden laag voor laag op de garenboom gewikkeld. Om te voorkomen dat draden in elkaar zakken of wringen, wordt papier of latten als tussenlaag gebruikt. Bij het conisch opbomen werkt het principe anders: de draden lopen schuin over elkaar, waardoor ze onder spanning niet in elkaar kruipen. Hierdoor zijn papier of latten niet nodig.

Dit is een authentieke, historische methode zoals die in de 17e en 18e eeuw door professionele thuiswevers werd gebruikt. Vroeger deed men kettingen van 30 tot soms wel 70 meter op deze manier. De conische vorm van deze manier van opbomen ontstaat na zo’n 8-10 meter al. Hoe vaker je het doet, hoe meer gevoel je opbouwt voor de techniek.

De mechanica achter de techniek

Het vernuftige van conisch opbomen is dat de techniek puur op mechanische principes steunt. Er zijn geen hulpmiddelen nodig: de natuurlijke wrijving en de stapeling van de draden doen het werk. De constructie klemt zichzelf vast.

De kruislingse garenlaag

Door de evenaar/effener tijdens het opbomen gecontroleerd schuin te houden en ritmisch van links naar rechts te bewegen, worden de draden niet recht boven elkaar gelegd. Ze kruisen elkaar telkens in een flauwe hoek, vergelijkbaar met de manier waarop garen op een kruisspoel of naaimachinespoeltje wordt gewonden. Hierdoor zakken draden niet tussen de onderliggende laag, ook niet onder hoge spanning.

De sigaarvorm

Aan de buitenkanten van de weefbreedte beweegt de persoon aan de effener deze telkens iets minder ver naar buiten, naarmate de rol dikker wordt. Hierdoor loopt de kettingrol aan de linker- en rechterzijde schuin af. De opgerolde ketting krijgt zo een kenmerkende, in het midden dikkere vorm: de sigaar.

Die conische zijkanten zijn de sleutel: de buitenste draden kunnen er niet van afglijden. De ketting houdt zichzelf op zijn plek, zonder latten of papier. En doordat de draden diagonaal over elkaar heen liggen en de zijkanten conisch weglopen, blijft de spanning over de hele breedte gelijkmatig. Bij het afrollen tijdens het weven glijdt het garen soepel en zonder haperingen van de sigaar af.

Waarom dit een uitkomst was voor de historische wever

Hout voor latten en papier waren kostbaar, zeker in grote hoeveelheden bij kettingen van tientallen meters. De conische methode had bovendien een praktisch voordeel: de spanning bleef tot de laatste meter op spanning, zonder haperingen of loslaten van de ketting bij het weven. Een goed opgeboomde sigaar is een gereedschap op zichzelf.

Voorbereiding

Laat de schachten en het riet zakken zodat je voldoende ruimte hebt voor de ketting. De effener (ook wel evenaar genoemd) zit niet vast, maar ligt los op twee latten ter ondersteuning. De ketting loopt door de effener.

Doe een lat door het begin van de ketting bij het fitskruis (het kruispunt van draden per centimeter) en leg die in de gleuf van de garenboom. Houd de lat vast met een touwtje zodat ze niet weg kan schuiven.

Werken met vijf personen

Conisch opbomen doe je niet alleen. Voor een goede uitvoering werk je met vijf personen:

• Twee personen aan de borstboom, ieder houdt de helft van de ketting strak. Let op de smetten (de markeringen op de ketting) zodat die gelijk lopen. Trek samen even strak aan de ketting.
• Twee personen aan de garenboom, die draaien tegelijk op zodat de ketting gelijkmatig wordt opgewonden.
• Een persoon aan de effener, die de ketting geleidt en de spanning verdeelt.

De effener schuin houden

De effener beweeg je van links naar rechts en op het einde iets schuin: de linkerkant dichter naar je toe en de rechterkant verder van je af. Je staat dan met de garenboom voor je, net niet er tegenaan.

Door de effener schuin te houden loopt de ketting aan de zijkant iets op, waardoor de ketting als geheel iets smaller wordt. Dit is precies de bedoeling: de conische opbouw zorgt ervoor dat de draden kruislings liggen en niet gaan schuren of versmelten onder spanning.

Handelingen tijdens het opbomen

Stop tussendoor regelmatig om het garen van de ketting weer iets verder vast te laten houden. Dit voorkomt dat de spanning ongelijkmatig wordt.

Schud de ketting zachtjes om de draden los en netjes recht te laten lopen. Pak daarvoor de ketting als geheel beet en schuif haar iets verder op. Hark nooit met je vingers, een kam of een borstel door de ketting. Ook de ketting door je handen laten glijden is af te raden, want dat verstoort de eenheid van de draden.

Door de ketting iedere keer iets verder op te pakken en te schudden blijft de spanning gelijkmatig verdeeld. Perfectie is hierbij niet het doel: het is normaal dat je af en toe een enkele draad goed moet leggen. Verstoor daarvoor zo min mogelijk de eenheid van de ketting als geheel.

Garenkeuze en materiaaleigenschappen

Niet elk garen gedraagt zich hetzelfde bij het opbomen. Hieronder de belangrijkste materialen.

Katoen

Katoen is het meest geschikt voor beginners. Het heeft wat rek, is sterk en geeft de minste problemen bij het opbomen. Katoen weft iets eerder in dan linnen. Begin altijd met een korte ketting als je nog weinig ervaring hebt met conisch opbomen.

Linnen

Linnen heeft geen rek. Dat heeft voor- en nadelen: minder inweven is een voordeel, maar het vraagt meer nauwkeurigheid bij het opbomen. Historisch werden linnenketters gepapt (behandeld met een zetmeelpap) en nat gehouden tijdens het weven. Niet getwijnd vlas moest zelfs doorlopend vochtig blijven. Een linnen ketting is een ander verhaal dan katoen en vraagt kennis en ervaring.

Wol en zijde

Wol en zijde gedragen zich als elastiek vergeleken met katoen. Ze rekken en veren terug, wat bij het opbomen lastig is. De oplossing is om papier of latten mee op te bomen, zodat de spanning gelijkmatig blijft. Hoe langer de ketting, hoe meer rek en speling je gelijkmatig moet verdelen. Begin dan ook met een korte ketting.

Getwijnd versus enkelgaren

Getwijnde garens zijn steviger en draaien niet terug. Bij enkeldraads garen heeft de twist de neiging om terug te draaien, wat kan leiden tot scheeftrekken in het weefsel. Getwijnde garens verdienen de voorkeur voor de ketting, zeker bij langere projecten.

Pluis en vezelproblemen

Een draad kan vastplakken of kleven doordat hij statisch is, ruw is of veel haartjes heeft. Dit speelt met name bij mohair, onbehandelde wol en bepaalde mengvezels. Soms is het nodig om het garen te behandelen met een stijfsel: strengen maken, stijven en drogen. Veel werk, maar bij problematisch materiaal de enige oplossing.

Historische context

Rond 1700 weefde men thuis in linnenbinding op 2 schachten, of op 4 schachten die 2×2 aan elkaar gebonden waren. De getouwen waren lang en smal, passend bij de smalle banen stof die men weefde. De ketting was merendeels van linnen, later ook van katoen. Voor de inslag werd soms wol gebruikt, zwart of wit, en de stof of het garen werd blauw geverfd. Bovenkleding als jassen en streeprokken was vaak linnen met wol als inslag.

Een getouw met een echt riet is moeilijker te tellen dan een modern stalen riet. Vaak moet je bij het inrijgen wat schatten. Het is verstandig om regelmatig te oefenen met het opbomen, ook als je het niet meteen nodig hebt: zo borg je de kennis en houd je het gevoel in je handen.

Moderne getouwen

Moderne getouwen kennen veel aanpassingen en hulpmiddelen om het weven te vereenvoudigen. Zo zijn er losse spanningsmeters om de kettingspanning te meten. Sommige getouwen hebben veren die de ketting automatisch op spanning houden. Er zijn ook getouwen waarbij de schachten zo werken dat er een beter rietsprong ontstaat met minder spanningsverschil tussen de schachtposities.

Soms is het nodig om een draad te verstevigen door hem samen te twijnen met een katoen- of polyesterdraad, bijvoorbeeld bij papier of andere kwetsbare materialen.

Voor de inslag kun je in principe alles gebruiken. Hier is de grootste creatieve vrijheid: voor de ketting gelden technische beperkingen, voor de inslag kun je helemaal losgaan.

Tip van de praktijk

Conisch opbomen gaat nooit perfect. Dat hoeft ook niet. De kunst zit in het gelijkmatig verdelen van spanning over de hele ketting, en in het bewegen als een team. Hoe vaker je het doet, hoe beter het gaat.